Автор: Ռոբերտ Մխիթարյան

Հայաստանի առաջին հանրապետությանը վերաբերող միջազգային փաստաթղթերը կարևոր դեր ունեցան պետականության ձևավորման և միջազգային ճանաչման գործում։ 1918-1920 թվականների ընթացքում հայկական ղեկավարությունը փորձեց միջազգային մակարդակում ամրապնդել Հայաստանի անկախությունը, ուստի մի շարք կարևոր փաստաթղթեր ստորագրվեցին տարբեր պետությունների հետ։

Առաջինը, Բաթումի պայմանագիրը (1918) ստորագրվեց Օսմանյան կայսրության հետ, որտեղ Հայաստանը պարտավորվում էր ընդունել որոշ տարածքային զիջումներ, բայց փաստաթուղթը ճանաչեց Հայաստանի պետականությունը և թույլ տվեց պահպանել անկախություն։

Դրանից հետո 1919-1920 թվականներին Հայաստանի ղեկավարները մասնակցեցին Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովին, որտեղ քննարկվեցին Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո առաջացած խնդիրները։ Այս խորհրդաժողովում հայկական հարցը ներկայացվեց միջազգային հանրությանը, ինչը հանգեցրեց Սևրի պայմանագրի ստորագրմանը (1920)։ Սևրի պայմանագրով Հայաստանը ճանաչվեց որպես անկախ պետություն, իսկ մի շարք տարածքներ, այդ թվում՝ Կիլիկիան և Մեծ Հայք, նախատեսված էին փոխանցել Հայաստանին։

Ավելին, Հայաստանի ղեկավարությունը հաստատեց հարաբերություններ Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի և այլ երկրների հետ, որոնք հաստատեցին Հայաստանի անկախությունը դիվանագիտական փաստաթղթերում։ Սակայն, למרות Սևրի պայմանագրի դրական դրույթները, այն երբեք չկատարվեց՝ թուրքական հեղափոխության արդյունքում պայմանագիրը չեղարկվեց Լոզանի պայմանագրով 1923 թվականին։

Այս փաստաթղթերը կարևոր էին Հայաստանի միջազգային իրավունքի ճանաչման և գոյության համար, սակայն քաղաքական իրավիճակի արագ փոփոխությունները չհաջողեցին ապահովել երկրի լիակատար անկախությունը։

4o mini

Էներգետիկ փոխանակություն։Գլիկոլիզ,Ավտոտրոֆ, հետերետրֆ օրգանիզմներ։Ֆոտոսինթեզ, 1 Քեմոսինթեզ։

Լրացուցիչ աշխատանք
Թարգմանել հղումներով նշված  որևէ նյութ և պատրաստել ուսումնական նյութեր։

Գլիկոլիզ գլյուկոզի քայքայում, ավտոտրոֆ ինքնուրույն սնունդ, հետերոտրոֆ ուտում է ուրիշներին, ֆոտոսինթեզ լույսից սնունդ։

Թվական անունը ցույց է տալիս առարկայի թիվ, քանակ, թվային կարգ,
օրինակ՝ երեք գրիչ, երկրորդ կուրս, երկուական տետր և այլն։ Թվականները
լինում են չորս տեսակի՝ քանակական, դասական, բաշխական, կոտորակային։
Քանակական թվականներն արտահայտում են առարկաների քանակն ամբողջ
թվերով, ինչպես՝ հինգ գրիչ, տասը տուն, քսանութ քանոն և այլն։ Այս թվականները գրվում են բառերով (օրինակ՝ մեկ, երկու), արաբական թվանշաններով
(1, 2, 3 և այլն), ինչպես նաև հայոց այբուբենի տառերով25 (Ա-1, Բ-2, Ժ-10 և այլն)։
Բառերով գրվելիս տասնմեկից մինչև իննսունինը թվականները գրվում են միասին
(տասնութ, քսանհինգ, երեսունութ, հիսունհինգ և այլն), իսկ հարյուրից հետո
գրվում են առանձին (օրինակ՝ հազար ինը հարյուր քառասունութ)։ Ինը և տասը26
թվականներն ունեն երկու ձև՝ ինը և ինն, տասը և տասն։ Ինը և տասը գրվում է,
երբ նրանց հաջորդում է բաղաձայնով սկսվող բառ (օրինակ՝ ինը գիրք, քսանինը
գիրք, տասը գրիչ), իսկ երբ նրանց հաջորդում է ձայնավորով սկսվող բառ, հիմնականում գրվում է ինն, տասն բայց երբեմն, արտասանության տեմպով և տրամաբանական շեշտով պայմանավորված, կարող է գրվել նաև ինը, տասը (օրինակ՝ ինն օր, ինը օր, տասն անգամ, տասը անուն)։ Բաղադրյալ քանակական թվականների մեջ որպես առաջին կամ միջին բաղադրիչ գործածվելիս միշտ գրվում է ինն և տասն (օրինակ՝ իննսունհինգ, տասներկու, տասնչորս, հազար երկու հարյուր տասնութ)։ Երկու թվականը, երբ գոյականաբար գործածվելիս հոլովվում է, հոգնակի թվով է գործածվում կամ էլ հոդ ստանում, ունենում է երկուս ձևը, ինչպես՝ երկուսներ, երկուսի, երկուսը և այլն։
Դասական թվականները ցույց են տալիս առարկայի թվային կարգը, օրինակ՝
երկրորդ հարկ, հինգերորդ դասարան։ Այս թվականները կազմվում են քանակականներից՝
-րորդ կամ -երորդ ածանցներով. -րորդ-ով կազմվում են երկրորդ,
երրորդ, չորրորդ դասական թվականները։ Որպես մեկ թվականի դասական գործածվում
է առաջին բառը։ Այս թվականները գրվում են բառերով (օրինակ՝ առաջին,
երկրորդ, վեցերորդ, քսաներկուերորդ, վաթսունհինգերորդ), արաբական
թվանշաններով, որոնց կցվում են –ին և -րդ մասնիկները՝ 1-ին, 2-րդ, 3-րդ, 48-րդ
և այլն, հռոմեական թվերով՝ II, VI, IX և այլն, որոնց մասնիկ չի կցվում։ 1-ին կարդացվում
է առաջին, բայց կարող է նշանակել նաև մեկին, ինչպես՝ սեպտեմբերի 1-
ին։ Դասական թվականները կարող են գրվել նաև հայոց այբուբենի տառերով,
որոնցից հետո դրվում է կետ կամ փակագիծ՝ ա), բ., ինչպես նաև արաբական
թվանշաններով, որոնցից հետո դարձյալ դրվում է կետ կամ փակագիծ՝ 1), 2.։
Սրանք սովորաբար գործածվում են համարակալման ժամանակ։ Կա նաև դասական
թվականի իմաստ արտահայտելու այսպիսի ձև։ Երբ արաբական թվանշանը
գրվում է իր լրացյալից հետո, ստանում է դասականի իմաստ։ Օրինակ՝ 5 տուն
նշանակում է հինգ հատ տուն, իսկ տուն 5 նշանակում է տուն համար հինգ։
Բաշխական թվականները ցույց են տալիս առարկաների բաշխումը որոշակի
թվերով, ինչպես՝ բաժանել երկուական թերթիկ, բաշխել երեք-երեք և այլն։
Բաշխական թվականները կազմվում են քանակականներից՝ -ական ածանցով
(օրինակ՝ վեցական, ութական, իննական, տասական, քսանական) կամ էլ քանակական
թվականի կրկնությամբ, օրինակ՝ երկու-երկու, հինգ-հինգ, ութ-ութ։
Կրկնությամբ կազմված բաշխական թվականները գրվում են գծիկով։
Կոտորակային թվականները ցույց են տալիս առարկայի քանակը մասի և
ամբողջի հարաբերությամբ, օրինակ՝ մեկ հինգերորդ, երկու երրորդ։ Կոտորակային թվականները կազմվում են համարիչից (բերված օրինակներում՝ մեկ, երկու) և հայտարարից (հինգերորդ, երրորդ)։ Համարիչն արտահայտվում է քանակական թվականով, իսկ հայտարարը՝ դասական։ Կոտորակային թվականները գրվում են թվանշաններով, օրինակ՝ 1/2, 3/4 կամ էլ բառերով, որոնք գրվում են առանձին-առանձին, օրինակ՝ մեկ երկրորդ, երեք չորրորդ։ Չորրորդ հայտարարի փոխարեն գործածվում է նաև քառորդ բառը՝ երեք քառորդ։ Տասնորդական կոտորակների հայտարարը կազմվում է -ական ածանցով՝ զրո ամբողջ հինգ տասնորդական։
Մեկ երկրորդ-ի փոխարեն գործածվում է նաև կես բառը։
Թվականները ածականների նման կարող են գործածվել գոյականաբար,
օրինակ՝ երեք աշակերտ-երեքը, ութ գրքից-ութից։

Գործնական աշխատանք

1. Դո՛ւրս գրել տեքստում եղած թվականները, որոշե՛լ գրության
ձևը (արաբական թվանշաններով, այբուբենի տառերով և այլն)։ Թվականները
գրել բառերով և նշե՛լ տեսակները։ Դո՛ւրս գրել նաև թվականներով
կազմված բառերը (գոյական, ածական)։

Զվարթնոց. Վաղարշապատի Ս. Գրիգոր. վաղ միջնադարի հայկական ճարտարապետության հուշարձան Արարատյան դաշտում՝ Էջմիածնից 3 կմ հարավ։
Ըստ հայ պատմիչների վկայության և պահպանված հունարեն արձանագրության՝
կառուցել է Ներսես Գ Իշխանցի (Շինող) հայոց կաթողիկոսը, և նրա գահակալության տարիներից էլ՝ 641-661, արտածվում է Զվարթնոցի կառուցման ժամանակը։
Ըստ Մովսես Կաղանկատվացու՝ Զվարթնոցը օծվել է 652-ին։ Թ. Թորամանյանի
կարծիքով շինարարությունը սկսվել է 643-ին և հիմնականում ավարտվել 652-ին։
Զվարթնոցը կանգուն է եղել մինչև X դ. վերջը. ավերման պատճառի մասին մեզ
հայտնի պատմական աղբյուրները լռում են։ Ըստ պեղված նյութերի՝ նախքան
Զվարթնոցը այստեղ եղել են հնագույն և IV-V դդ. կառույցներ։ Տեղանքի ցածրիկ,
շրջանաձև բլրակը պարագծով շրջապատված է յոթաստիճան բազմանիստ հենապատով (բացի հարավարևմտյան մասից, ուր պալատն է)՝ կազմելով սալահատակ պատվանդան, որի կենտրոնում կառուցվել է տաճարը։ 1905-ին Թ. Թորամանյանը ստեղծեց Զվարթնոցի գիտական վերակազմությունը։ Ըստ պահպանված հատակաձևի և այդ վերակազմության՝ կառույցի ծավալատարածական հորինվածքի կորիզը քառակոնքն է, որը ցածում շրջապատված է երկհարկ պարարկյալ սրահով (տրամագիծը՝ 35,75 մ), իսկ վերևում՝ կիպ պարփակված գլանային պատով։
Կիսագմբեթ, հիմնական առանցքներով խաչաձև տեղադրված 4 կոնքերը
միմյանց են կապվում բարդ կտրվածքի, զանգվածեղ, վերևում կամարակապ մայր
մույթերով՝ գմբեթակիր քառակուսին, որից անցումը թմբուկի բոլորակին իրականացված է առագաստների միջոցով։ Կոնքերը, բացի արևելյանից, որը հոծ է և ամփոփում է բեմը, իրենց ստորին մասում սյունակազմ են (6-ական սյուն, տրամագիծը՝ 0,6 մ)։ Սյուներն ավարտվում են կողովաձև, խոյազարդ խոյակներով և միմյանց կապվում կամարներով։
Ըստ «Հայկական սովետական հանրագիտարանի»
Թվերով
641
661
652
643
652
1905
35 75
6
Բառերով
վաթսուն մեկը
վաթսուն չորս
վաթսուն յոթ
վեց հարյուր հիսուն երկու
վեց հարյուր քառասուն երեք
հազար յոթ հարյուր հինգ
չորրորդ
հինգերորդ
տասներորդ
զրո
երեք
յոթ

2. Գրե՛լ բառերով։
9, 12, 99, 50, 60, 70, 80, 100, 1938, II, III, IV։
9 — ինը
12 — տասներկու
99 — իննսունինը
50 — հիսուն
60 — վաթսուն
70 — յոթանասուն
80 — ութսուն
100 — հարյուր
1938 — հազար ինն հարյուր երեսուն ութ
II — երկրորդ
III — երրորդ
IV — չորրորդ

 3.Ո՞ր շարքի բոլոր թվականներն են կազմությամբ պարզ
(արմատական):
1. տասնինը, երեսուն, ինը
2. քառասուն, մեկ, հազար
3. յոթ, միլիարդ, հարյուր
4. տասը, երկու, տասնմեկ
5. ինը, միլիարդ, քսանչորս
6. տասնութ, քսանութ, հարյուր
7. տասնմեկ, երեսուն, երեք
8. տասը, երկու, տասնմեկ

Հայկական հարցը Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովում և Սևրի պայմանագիրը 1919-1920 թվականներին կարևոր դեր ունեցան Հայաստանի պետականության հարցում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո աշխարհի պետությունները սկսեցին քննարկել պատերազմից առաջ և հետո առաջացած սահմանային ու էթնիկ խնդիրները։ Հայկական հարցը դարձավ կարևոր թեմաներից մեկը, հատկապես թե ինչպես լուծել Օսմանյան կայսրության քայքայման հետևանքով ստեղծված իրավիճակը։

Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովը (1919-1920) տեղի ունեցավ գլխավորապես եվրոպական երկրների ու Միացյալ Նահանգների մասնակցությամբ, որտեղ քննարկվեցին Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո առաջացած խնդիրները։ Հայաստանի առաջին հանրապետության ներկայացուցիչները, գլխավորապես Արամ Մանուկյանը, Հովհաննես Քաջազնունին և մյուսները, ներգրավված էին այդ քննարկումներում՝ ներկայացնելով հայկական հարցը միջազգային մակարդակում։ Հայկական կողմը պնդում էր, որ Հայաստանը պետք է ճանաչվի որպես անկախ պետություն, իսկ Օսմանյան Թուրքիայից պետք է վերցվեն հայկական տարածքները։

Այս բանակցությունների արդյունքում 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին ստորագրվեց Սևրի պայմանագիրը, որը նախատեսում էր Օսմանյան կայսրության հողային կրճատումը և որոշ տարածքների՝ այդ թվում՝ Կիլիկիայի, Հայաստան և մի քանի այլ տարածքների փոխանցումը Հայաստանին։ Սևրի պայմանագիրը ստեղծում էր պայմաններ Հայաստանի անկախության համար, սակայն պայմանագրի կատարմանը խոչընդոտներ առաջացան՝ թուրքական ընդդիմության և ներգրավված մյուս ուժերի կողմից։

Ավելի ուշ, 1923 թվականին, Սևրի պայմանագիրը չեղարկվեց Լոզանի պայմանագրով, և Հայաստանը չկարողացավ պահպանել Սևրի պայմանագրով ձեռք բերված տարածքները և անկախությունը։

Վարժություն 1։ 
Գաբրիել, սրթնել, սրդել, դարպաս, դարբին, շամփուր, երթ, իբրև, խաբել, խարխափել, Հակոբ, համբերել, ջրարփի, համբույր, փրփուր, հHazվագյուտ, հապճեպ, հաշտակել, հարել, նուրբ, շաբաթ, որձ, Սերոբ, ապշել, սուրփ, սրփել, հղփանալ, ուրփաթ, Քերոբ, թրթռտալ, աղբանոց, ցայտաղբյուր, եղբայր, ողբ։

Վարժություն 2։
Արտագրե՛լ՝ ըստ անհրաժեշտության լրացնելով գ, կ կամ ք։
Անգամ, ավագ, կողպե՛լ, գով, երանգ, զուգվել, թաքնավոր, վարագույր, թարմացնել, կարագ, կար, հանճարել, հանհափոր, հոսնել, հոդի, հովհոնակի, ձկն, ձի, տարերք, ճիտ, ճռան, մարագ, մարքարե, մարքարիտ, փեղկ, տրտմաշունչ, փողկալ, նորոգել, շոք, ովիդ, բազրիկ, պատառա, պառակև, սուրճ, արտասու, փակցնել, թաքցնել, ուրախ, հոգնել, Օսկար, վարուցան, քսուք, օգտվել։

Վարժություն 3։
 Արտագրե՛լ՝ ըստ անհրաժեշտության լրացնելով դ, տ կամ թ։
Աղորդք, առար, առեն, առյոք, արդյունք, թփուտ, առուկ, բարեն, բերել, բուրել, դաւար, դրել, երիկ, երում, զառ, լաջվար, զվար, լերանալ, լյար, խնձոր, խորուբոր, թուղթ, կարանալ, կենսանի, հաչորել, պաղարակ, մար, նյար, սթափվել, թաթերական, Նվարդ, որորդ (ճիճու), որող (խաղողի վազ), որին, վարել, Վարդան, վարապետ, շկեր, Վարագես, վրոդել, օր, օրիորդ, գնոր, ժողովուր, խրհվիլակ, ընթացները, ընթաց հակառակը, փառամ, ընթաց, ընունակ, ընունել, ընծամանալ։з

Լրացնել բաց թողնված տառերը:(ձ կամ ց) 

Արագուրդ, բարեկարգ, դարային, ընթերցել, հարազատ, դեղին, քաղցրահամ, ոճային, սոսեցակալել, աղեղն, հարտուխ, հարակերույթ, քաղած, լվացք, վրայն, փախել, արունք, տողադառ, վարել, արևադարս, բարել, մերավոր, ընդառաջ, արականագործ, ոսկալար, ուրախ, փորակառու, շրջադառ, տողադառ:

Լրացնել բաց թողնված տառերը: (ջ կամ չ)

Վերակետ, նկարիչական, առթրիչել, փախչել, առարկ, առջև, մեխ, ոճար, առաքին, միացատ, գրիչ, իջեցում, վերացնել, չարարվել, թռչոց, անքաբաց, անտակողմ, խաղարիչ, թռիչել, ոճար, ամբողջ, աղջիկ, իջնել, անջ, մինջև, գրիչաման:

Լրացնել բաց թողնված տառերը: խ կամ ղ)

Սանդուղք, տախտակ, վարկոտ, խախտել, խող, թուխս, ոկույզ, խեծել, խեծճ, բատվավոր, թթապանակ, շաղգամ, կետոտ, ուստապան, կետոտ, մառախլապատ, ծախկանոց, թափել, կոնփեք, ճեղք, ծածել.