День: 17 сентября 2024

Բջջի օրգանական նյութեր`ածխաջրերի, սպիտակուցներ, դրնաց կառուցվածքը՝առաջնային, երկրորդային, երրորդային, չորրորդային կառուցվածք,բնափոխում, ֆունկցիան:Ածխաջրեր, ճարպեր դրանց կառուցվածքը:
Լրացուցիչ աշխատանք
Բերել  առօրյաում հենդիպող սպիտակուցների բնափոխման օրինականեր,նշել  պատճառները, ինչ գործոնների ազդեցությամբ են դրանք բնափոխվում, պատրաստել ուսումնական նյութ:

Ածխաջրերը էներգիայի աղբյուր են, սպիտակուցները կառուցվածքային միացություններ են, ճարպերը պահեստային էներգիա: Սպիտակուցները բնափոխվում են ջերմության, թթվայնության, քիմիական նյութերի ազդեցությամբ

Շրջանագծի հավասարումը

Դուրս բերենք տրված կենտրոնով և տրված շառավղով շրջանագծի հավասարումը:

1. Շրջանագծի բոլոր կետերը գտնվում են միևնույն կետից (կենտրոն) միևնույն հեռավորության վրա (շառավիղ):

2. Մենք ունենք երկու կետերի միջև հեռավորության հաշվման բանաձևը՝ |AB|=√(x_A−x_B)^2+(y_A−y_B)^2

Բարձրացնելով քառակուսի՝ ստանում ենք՝ AB^2=(x_A−x_B)^2+(y_A−y_B)^2

Դիցուք շրջանագծի կենտրոնը C(xC;yC) կետն է, իսկ շառավիղը՝ R-ն է: 

Շրջանագծի ցանկացած P(x;y) կետ գտնվում է C կենտրոնից R հեռավորության վրա:

Հետևաբար, տեղի ունի հետևյալ հավասարությունը՝ (x−x_C)^2+(y−y_C)^2=R^2

Սա հենց C կենտրոնով և R շառավղով շրջանագծի հավասարումն է:

Եթե շրջանագծի կենտրոնը կոորդինատների (0;0) սկզբնակետն է, ապա հավասարումը ստանում է հետևյալ տեսքը՝ x^2+y^2=R^2

Օրինակ

Կազմենք այն շրջանագծի հավասարումը, որն անցնում է կոորդինատների սկզբնակետով, իսկ կենտրոնը (−3;4) կետն է:

Լուծում: Շրջանագծի կենտրոնը տրված է, ուրեմն, մնում է գտնել նրա շառավիղը:

Շրջանագիծն անցնում է (0;0) կետով, ուրեմն, շառավիղը հավասար է հեռավորությանը (−3;4) և (0;0) կետերի միջև:

Հաշվենք այն՝ d=√(−3−0)²+(4−0)²=√9+16=5

Այսպիսով, պահանջվող շրջանագծի կենտրոնը (−3;4) կետն է, իսկ շառավիղը՝ R=5

Ըստ վերևում բերված բանաձևի, կազմում ենք շրջանագծի հավասարումը՝

(x+3)^2+(y−4)^2=25

Առաջադրանքներ

Դասարանական առաջադրանքներ՝ 25, 26

Լրացուցիչ առաջդրանքներ՝ 24 ա-ե

Ուղղի հավասարումը

Տրված ուղղի հավասարումը դուրս բերելու համար, այդ ուղիղը տանենք որպես տրված ծայրակետերով որևէ հատվածի միջնուղղահայաց:

Օգտվենք միջնուղղահայացի հիմնական հատկությունից:

Միջնուղղահայացի բոլոր կետերը հավասարահեռ են հատվածի ծայրակետերից:

Հատվածի ծայրակետերը A(x_A;y_A) և B(x_B;y_B) կետերն են: Միջնուղղահայացի ցանկացած P(x;y) կետի համար PA=PB, հետևաբար՝ PA²=PB², և ուրեմն, տեղի ունի հետևյալ հավասարությունը՝ (x−x_A)²+(y−y_A)²=(x−x_B)²+(y−y_B)²:

Սա հենց ուղղի հավասարումն է: Կատարելով պարզ ձևափոխություններ՝

x^2−2⋅x⋅x_A+(x_A)2+y^2−2⋅y⋅y_A+(y_A)^2=x^2−2⋅x⋅x_B+(x_B)^2+y^2−2⋅y⋅y_B+(y_B)^2

2⋅x⋅x_B−2⋅x⋅x_A+2⋅y⋅y_B−2⋅y⋅y_A+(x_A)^2−(x_B)^2+(y_A)^2−(y_B)^2=0

(2x_B−2x_A)⋅x+(2y_B−2y_A)⋅y+((x_A)^2−(x_B)^2+(y_A)^2−(y_B)^2)=0

ուղղի հավասարումը գրում ենք հետևյալ տեսքով՝

ax+by+c=0

a=2(x_B−x_A)

b=2(y_B−y_A)

c=(x_A)^2−(x_B)^2+(y_A)^2−(y_B)^2

Դիտարկենք հատուկ ուղիղներ:

1. Ուղիղը զուգահեռ է Oy առանցքին և անցնում է A(xA;0) կետով:

Այդ ուղղի հավասարումն է՝ x=xA: Մասնավորապես,

Oy առանցքի հավասարումն է՝ x=0

2. Ուղիղը զուգահեռ է Ox առանցքին և անցնում է B(0;yB) կետով:

Այդ ուղղի հավասարումն է՝ y=y_B: Մասնավորապես,

Ox առանցքի հավասարումն է՝ y=0

Առաջադրանքներ

Դասարանական առաջադրանքներ՝ 36, 37

Լրացուցուչ առաջադրանքներ՝ 38, 39

Ընտրել հեռուստատեսային որևէ նյութ, դիտել, գտնել լեզվական, ոճական սխալները։

Երեկ ես նայեցի նոր հեռուստաշոու։ Հաղորդավարը հաճախ շփոթում էր բառերը և օգտագործում էր անհաջող արտահայտություններ։ Օրինակ՝ նա ասում էր. «Այսօր մենք քննարկելու ենք կարևոր թեմաներ, որոնք վերաբերում են յուրաքանչյուրին»: Լավ կլիներ ասել. «Այսօր մենք քննարկելու ենք կարևոր թեմաներ, որոնք վերաբերում են բոլորին»: Որպեսզի տեղեկությունները ավելի լավ ընկալվեն, հաղորդավարի արտասանությունը ևintonացիան նույնպես պետք է լինի ճիշտ։

Գոյականի հոլովը

Խոսքում գործածվելիս տարբեր բառերի կապակցվելու համար
գոյականները որոշակի ձևերով փոփոխվում են. օրինակ՝ պատրաստել մետաղ բառերն իրար չեն կապակցվում, բայց պատրաստել մետաղից բառերը կապակցվում են, որովհետև մետաղ բառը ձևով փոխվել է՝ մետաղից։ Գոյականիկապակցական այսպիսի փոփոխությունների համակարգը կոչվում է հոլովում, իսկ փոփոխման ամեն մի ձևը՝ հոլով։ Այս համակարգում անշուշտ ընդգրկվում է նաև գոյականի ուղիղ՝ չփոխված ձևը, այսինքն՝ հոլովման համակարգը ձևավորվում է գոյականի ուղիղ և թեքված ձևերի ամբողջությամբ։ Ժամանակակից հայերենում
կա 7 հոլով։

ՀՈԼՈՎԸ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ
ՈՒՂՂԱԿԱՆ Գոյականի ուղիղ ձևն է. հոլովական վերջավորություն չի
ստանում՝գիրք, այգի, օր, շարժում, Արամենք, տուն, հայր։
ՍԵՌԱԿԱՆ Կազմվում է -ի, -ու, -վա, -ան, -ոջ, -ց, -ա-, -ո- թեքույթներով՝
գրքի, այգու, օրվա, լեռան, ընկերոջ, Արամենց, տան, հոր։
ՏՐԱԿԱՆ Կազմվում է -ի, -ու, -վա, -ան, -ոջ, -ց, -ա-, -ո- թեքույթներով,
այսինքն՝ ձևով նման է սեռականին, սակայն տրական հոլովով
բառերը կարող են որոշիչ հոդ ստանալ՝ գրքի(ն), այգու(ն),
օրվա(ն), լեռան(ը), ընկերոջ(ը), Արամենց20, տան(ը), հոր(ը)։
ՀԱՅՑԱԿԱՆ Ոչ անձ ցույց տվող գոյականների հայցականը ձևով հիմնականում նման է ուղղականին, անձ ցույց տվողներինը՝
տրականին, օրինակ՝ գիրքը, աշակերտին։ Հայցականով բառերը ուղղականից և տրականից տարբերվում են շարահյուսական կիրառությամբ։
ԲԱՑԱՌԱԿԱՆ Կազմվում է -ից կամ -ուց մասնիկներով՝ գրքից, այգուց։ -Ուց վերջավորությունը ստանում են սեռականում -ու մասնիկը
ստացող գոյականները:
ԳՈՐԾԻԱԿԱՆ Կազմվում է -ով կամ -բ վերջավորություններով՝ գրքով, ուրախությամբ, շարժմամբ։ -Բ մասնիկով կարող է կազմվել -ում և —
ություն վերջածանցներով գոյականների գործիականը: Բառավերջի –ն հնչյունը –բ-ից առաջ փոխվում է մ-ի՝ մեծությունմեծությամբ։
ՆԵՐԳՈՅԱԿԱՆ Կազմվում է -ում վերջավորությամբ՝ քաղաքում, գրքում։ Մի
շարք բառեր ներգոյական չունեն։
Ուղղական հոլովը գոյականի ուղիղ ելակետային ձևն է և ցույց է տալիս
առարկան իր ողջ ծավալով։ Ուղղական հոլովով դրվում են ենթական (Աշակերտը նկարեց), որոշիչը (Աշակերտ Արամը վերադարձավ), ստորոգելին (Աշոտը աշակերտ է), կոչականը (-Աշակերտնե՛ր, գնացե՛ք դասարան). կոչականը որոշիչ հոդ չի ստանում։
Սեռական հոլովը ցույց է տալիս վերաբերություն, պատկանելություն։ Այս
հոլովով են դրվում հատկացուցիչը (Աշակերտի գրավոր աշխատանքն անսխալ էր), որոշիչը (Խանութում վաճառվում էր պատի ժամացույց), դերբային կապվող կողմնակի ենթական (Մինչև արևի ծագելը ճամփա ընկանք)։
Տրական հոլովը ցույց է տալիս հանգում։ Տրականով են դրվում հանգման
խնդիրը (Նրանք մոտեցան քաղաքին), տարբեր պարագաներ (Նա կվերադառնա գարնանը)։
Հայցական հոլովը հիմնականում ցույց է տալիս կրող առարկա։ Այս հոլովով են դրվում ուղիղ խնդիրը (Շինարարները նոր շենք կառուցեցին), տարբեր պարագաներ (Նա գնաց տուն)։ Անձ ցույց տվող բառերի հայցականը սովորաբար ձևով նման է տրականին, ոչ անձ ցույց տվողներինը՝ ուղղականին, ինչպես՝ Տեսա տղային։ Տեսա նկարը։
Բացառական հոլովը ցույց է տալիս ծագում, բխում, սերում։ Այս հոլովով են
դրվում անջատման խնդիրը (Տերևը պոկվեց ծառից), ներգործող խնդիրը (Դուռը բացվեց քամուց), վերաբերության խնդիրը (Նրանք խոսում էին գործերից), տեղի պարագան (Վարպետը ելավ արհեստանոցից), պատճառի պարագան (Նա կարմրեց զայրույթից), որոշիչը (Տեսանք մի քարից տուն) և այլն։
Գործիական հոլովը ցույց է տալիս միջոց, տեղ, ժամանակ։ Այս հոլովով
դրվում են միջոցի խնդիրը (Այգեպանը փորում էր բահով), տեղի պարագան (Շարասյունը անցավ փողոցով), ժամանակի պարագան (Փրկարարները վերադարձան գիշերով), ձևի պարագան (Նա ուրախությամբ համաձայնեց առաջարկին), որոշիչը (Խանութում խնձորով կարկանդակ էին վաճառում) և այլն։
Ներգոյական հոլովը ցույց է տալիս տեղ, ժամանակ, չափ։ Այս հոլովով
դրվում են տեղի պարագան (Նա ապրում է քաղաքում), ժամանակի պարագան (Ընթացքում պարզվեց), չափի պարագան (Հասանք մի գիշերում) և այլն։ Անձեր և ընդհանրապես շնչավորներ ցույց տվող գոյականները ներգոյական հոլով չունեն։ Այդ իմաստն արտահայտվում է սեռական+մեջ կապակցությամբ՝ մարդու մեջ, արջի մեջ։
Այս բոլոր հոլովներով դրված բառերը կարող են ստանալ –ս, -դ հոդերը, իսկ
–ը, -ն հոդերը կարող են ստանալ միայն ուղղական, տրական և հայցական
հոլովներով բառերը։
Գործնական աշխատանք
 1։ Առանձին սյունակներով դո՛ւրս գրել յուրաքանչյուր հոլովով դրված գոյականները։
Լորը մեր ժողովրդի սիրած թռչուններից է։ Դեռևս միջին դարերում հայ21
մանրանկարիչները այդ անմեղ ու գեղեցիկ թռչունին անմեռ գույներով նկարել են մագաղաթյա գրքերի լուսանցքներում և գլխազարդերի մեջ։ Հիշատակենք 1280 թվականին Կիլիկիայում Պողոս գրչի ձեռքով գրված մի Ավետարանի ծաղկազարդ խորանը, որի վրա խոտերի և տերևների մեջ լորեր են կանգնած՝ կտուցները բացած կանչելիս։ Մեր ժողովուրդը իր այդ սիրելի թռչնակի մասին տաղեր է հորինել ու երգել դարեդար։

Ներկա հոլով
լորը, թռչուն, մագաղաթյա, գրքերի, լուսանցք, գլխազարդերի
Հանցավոր հոլով
լորեր, թռչնակի, տաղեր, երգեր
Ուշագրավ հոլով
ժողովուրդ, Պողոս, Ավետարանի, ծաղկազարդ, խոտեր, տերևներ
Վերացական հոլով
լորեր, կանչելիս
Ուժեղ հոլով
դարեդար

2։ Հոլովե՛լ քաղաք, սենյակ, ծառուղի, թերակղզի բառերը
(եզակի և հոգնակի)։

Քաղաք
Եզակի: քաղաք
Հոգնակի: քաղաքներ
Սենյակ
Եզակի: սենյակ
Հոգնակի: սենյակներ
Ծառուղի
Եզակի: ծառուղի
Հոգնակի: ծառուղիներ
Թերակղզի
Եզակի: թերակղզի
Հոգնակի: թերակղզիներ
 3։ Արտագրե՛լ նախադասությունները՝ փակագծերում
տրված գոյականները անհրաժեշտ հոլովով, առումով և թվով գրելով համապատասխան տեղերում։

31. Սարի գագաթը երևում էին մոտակա գյուղերի բոլոր տները, իսկ ճերմակ
մշուշի մեջ նշմարվում էր մեկ այլ գյուղ
2. Ասֆալտապատ ճամփեզրից սլացող մեքենան կանգ առավ ցայտաղբյուրի մոտ, և վարորդը ելավ՝ մի ալեհեր մարդ
3. Մեր շուրջը սփռված հայացքները երևում էին աշխատող մարդկանց, որոնք երբեմն ուղղում էին մեր կողմը
4. Այդ հինավուրց ձեռագրերում արժեքավոր տեղեկություններ կային, որոնք խիստ հետաքրքրեցին գիտաժողովի մասնակցող մասնագետներին
5. Ամբողջ օրը աշխատած վարապետը գործն ավարտել էր, և հիմա
գոհունակությամբ նայում էր իր աշխատանքի արդյունքին
6. Գեղարվեստական նոր ֆիլմի ցուցադրումը ավարտվել էր, և հանդիսատեսն խումբ-խումբ ելնում էին դահլիճից
7. Նրա աշխատանքի վայրը մոտ գտնվող փողոցում վերջերս նոր խանութ է
բացվել, որտեղ վաճառվում են բազմազան հետքի
8. Աստղերը մեկ-մեկ մարում էին երկնքում, փչում էր վաղորդյան սառը
քամին, և լիճը, թեթև ծփանքով, արթնանում էր ուշ աշնան երկար գիշերվա նիրհից
9. Երկրորդ քննության ավագը բերել էր հաջորդ դասագրքի հարցաշարը, և տարբեր շարքերում նստած ուսանողները որոնում էին հարցերին վերաբերող թեմաները և տետրում նշում էջերը
10. Վերջերս կազմակերպված մրցույթին մասնակցեցին արվեստի դպրոցում սովորող շատ երեխաներ, որոնց աշխատանքներն արժանացան տարբեր մրցանակների