День: 11 ноября 2024

Փորձ 1. Շղթայում հոսանքի ուժի կախումը լարումից

Աշխատանքի նպատակը․ ցույց տալ հաղորդչում հոսանքի ուժի կախումը հաղորդչի ծայրերին կիրառված լարումից։

Անհրաժեշտ սարքեր և նյութեր.հոսանքի աղբյուր (ուղղիչ), ամպերաչափ, վոլտաչափ, հետազոտվող հաղորդիչ, անջատիչ, հաղորդալարեր։

Աշխատանքի ընթացքը. հավաքել շղթան ըստ նկարի։ Հիշեք, որ ամպերաչափ, հետազոտվող հաղորդչին միցվում է հաջորդաբար, իսկ վոլտաչափ զուգահեռ Հաղորդչի ծայրերին կիրառված լարումը կարելի փոփոխել շղթային միացնելով տարբեր մարտկոցներ, մեր պարագայում ուղղիչով։ Փակենք շղթան և գրանցենք հոսանքի ուժի I₁ և լարման U₁ արժեքները։ Այնուհետև ուղղիչով փոխենք լարումը, գրանցենք հոսանքի ուժի I₂ և լարման U₂ արժեքները։ Չափումները կատարեք 4-5 տարբեր դեպքերի համար։ Չափման արդյունքները գրանցել։ Չափման արդյունքների հիման վրա կառուցել հոսանքի ուժի կախումը լարումից պատկերող գրաֆիկը։ Ընտրելով համապատասխան մասշտաբ՝ աբսցիղների առանցքի վրա տեղադրեք լարման, իսկ օրդինատների առանցքի վրա հոսանքի ուժի արժեքները, կատարել եզրակացություն։

Փորձ 2․ Հոսանքի ուժի կախումը դիմադրությունից

Աշխատանքի նպատակը. ցույց տալ հաղորդչում հոսանքի ուժի կախումը հաղորդչի դիմադրությունից։

Անհրաժեշտ սարքեր և նյութեր.հոսանքի աղբյուր (ուղղիչ) կամ գալվանական էլեմենտ, ամպերաչափ, վոլտաչափ, դիմադրությունների արկղ, հաղորդալարեր։

Աշխատանքի ընթացքը. հավաքել շղթան, այնուհետև հաստատուն պահելով լարումը, փոխելով արկղի դիմադրությունը գրանցել ամպերաչափիի ցուցմունքը։ Փորձը կատարել տարբեր դիմադրությունների համար։ Կատարել եզրակացություն։

Փետրվարյան ապստամբությունը 1921 թվականի փետրվարի 18-23-ը տեղի ունեցած զինված ապստամբություն էր, որն ուղղված էր Հայաստանի առաջին հանրապետության կառավարության դեմ։ Այս ապստամբությունը տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ Հայաստանի կառավարությունը գտնվում էր ծանր քաղաքական և ռազմական ճգնաժամում՝ թուրքական և ադրբեջանական զինված ուժերի ներխուժման սպառնալիքի, ներքին լարվածության ու տնտեսության ճգնաժամի պայմաններում։

Ապստամբությունը կազմակերպվել էր սոցիալիստական ուժերի և հատկապես դաշնակցական խմբերի կողմից, որոնք դժգոհ էին կառավարության ղեկավարներից, մասնավորապես՝ Հովհաննես Քաջազնունու և Արամ Մանուկյանի ղեկավարությունից։ Ապստամբողները պահանջում էին կառավարության հրաժարականը, իսկ որոշ խմբեր ուղղակիորեն դեմ էին կառավարության արտաքին քաղաքականությանը և նրա համագործակցությանը Սովետական Ռուսաստանի հետ։

Փետրվարյան ապստամբությունը սկսվեց Երևանում, որտեղ զինված խմբեր, որոնք աջակցվում էին սոցիալիստական և կտրուկ հակադաշնակցական խմբերով, հարձակում գործեցին կառավարության կառույցների վրա։ Սակայն ապստամբությունը արագ ճնշվեց կառավարության կողմից։ Քաջազնունին և Մանուկյանը զորքերը հավաքեցին և ճնշեցին ապստամբությունը՝ բազմաթիվ ընդդիմադիրների և ապստամբների ձերբակալմամբ։

Այդուհանդերձ, փետրվարյան ապստամբությունը ցույց տվեց, որ Հայաստանի իշխանությունը գտնվել էր լուրջ ճգնաժամի մեջ, և երկիրը ներգրավված էր ոչ միայն արտաքին սպառնալիքների, այլև ներքին քաղաքական անկայունության մեջ։ 1921 թվականի փետրվարյան ապստամբությունը մի քանի ամիս անց հանգեցրեց Սովետական Ռուսաստանի ուժերի ներխուժմանը Հայաստանում, ինչի հետևանքով Հայաստանը կորցրեց իր անկախությունը և վերածվեց Սովետական Հայաստանի։

Հայաստանի առաջին հանրապետությունում քաղաքական բռնաճնշումները սկսվեցին հատկապես 1918-1920 թվականներին, երբ երկիրը գտնվում էր պատերազմի և ներքին խառնաշփոթի մեջ։ Հայաստանի անկախության սկզբնական շրջանում, երբ նորաստեղծ պետությունը դեռ չէր կայացել լիովին, տարբեր քաղաքական ուժեր պայքարում էին իշխանության համար, և մեծ ներքին լարվածություն էր նկատվում։

1918 թվականին, երբ Հայաստանի անկախությունը հայտարարվեց, մի շարք կուսակցություններ ու քաղաքական ուժեր (հայկակական, սոցիալիստական, սոցիալ-դեմոկրատական) հանդես էին գալիս տարբեր տեսլականներով։ Այս հակասությունները հանգեցրին իշխանության տապալման վտանգներին։ Պետության ներսում սկզբում սկսեցին նաև կոշտ քաղաքական բռնաճնշումներ՝ ընդդիմադիր կուսակցությունների նկատմամբ։ Բացի այդ, երբ ճնշումները ու մռայլ միջավայրը փոխվեցին, քաղաքական ահաբեկչությունը և ուժային մեթոդները դարձան ուռճացված։

Երկու կարևոր իրադարձություններ նշվեցին քաղաքական բռնաճնշումների տեսանկյունից՝ առաջինը՝ Սպահյանի անկումը, երբ հանրապետական ընդդիմությունը մի քանի անգամ փորձեց հարձակվել պետական մարմինների վրա, երկրորդը՝ Սարոյանի սպանությունը, որը բացառապես տեղի ունեցավ Բեկլարյան պահեստի շահագործման շրջանների շրջանակներում։

1920 թվականին, երբ հայկական զինված ուժերը պայքարում էին թուրքական և ռուսական զորքերի դեմ, ներքին քաղաքական պայքարը միայն սրվեց։ Պետական իշխանությունը սկսեց կիրառել ավելի ճնշող մեթոդներ՝ փորձելով վերացնել ընդդիմադիր ուժերին, հատկապես սոցիալիստական, մարքսիստական կուսակցությունների ու սոցիալիստական կուսակցությունների ներկայացուցիչներին, որոնք հետագա շարժումների համար ռազմավարական նշանակություն ունեին։

Այս բռնաճնշումների արդյունքում բազմաթիվ քաղաքական գործիչներ ձերբակալվեցին կամ սպանվեցին, իսկ այն, ինչ մնաց Հայաստանի առաջին հանրապետությունում՝ մասամբ քաղաքական ակտիվությունը մնաց կասեցված:

Լոռու չեզոք գոտու ազատագրումը տեղի ունեցավ 1918 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին՝ Հայաստանի առաջին հանրապետության ստեղծման շրջանում, երբ հայկական ուժերը ճնշող ռազմական պայմաններում պայքարում էին Թուրքիայից ու Ադրբեջանից եկող սպառնալիքների դեմ։ Լոռու չեզոք գոտին, որը տեղակայված էր Հայաստանում, Եգիասան լեռնաշղթայի արևելյան մասում, համարվում էր ռազմավարական կարևոր տարածք՝ ցամաքային հաղորդակցությունը ապահովելու և տարածաշրջանում Թուրքիայի ու Ադրբեջանի հետ լարվածության մթնոլորտում հայերի պաշտպանության համար։

Լոռու տարածքը մինչև 1918 թվականը գտնվել էր թյուրքական ուժերի և ռուսական կայսրության միջև «չեզոք» գոտի, որտեղ երկու կողմերն էլ չէին հաստատում լիակատար վերահսկողություն։ Սակայն առաջին հանրապետության ստեղծումից հետո, հայ զինված ուժերն ու տեղական ինքնակառավարման մարմինները սկսեցին կազմակերպել Լոռու ազատագրումը՝ միաժամանակ դիմակայելով թուրքական և ադրբեջանական ներխուժման սպառնալիքին։

Ազատագրումը սկսվեց 1918 թվականի հուլիսի վերջին, երբ Հայաստանի առաջին հանրապետության զորքերը, գլխավորությամբ Արամ Մանուկյանի, ներխուժեցին Լոռի։ Նրանք արագ ճնշեցին թուրքական զորքերի դիմադրությունը և վերահսկողություն հաստատեցին գոտու վրա։ Այս գործողությունը նպաստեց հայ ժողովրդի անվտանգությանը և թույլ տվեց Սևանա լճի շրջանի հաղորդակցության ապահովումը։

Լոռու ազատագրումը կարևոր ռազմաքաղաքական նշանակություն ունեցավ, քանի որ այն ոչ միայն պաշտպանեց Հայաստանի արևելյան սահմանները, այլև ստանձնեց Հայաստանի կողմից տարածքային վերահսկողություն հաստատելու կարևոր քայլերից մեկը՝ ամրապնդելով հանրապետության դիրքերը տարածաշրջանում։

1921 թվականի ռազմաքաղաքական իրավիճակը Հայաստանում նշանավորվեց լուրջ փոփոխություններով և պատմական շրջադարձով, երբ երկրի անկախությունն ավարտվեց և սկսվեց խորհրդային կարգերի հաստատումը։ 1921 թվականը եղավ կարևոր հանգրվան Հայաստանի համար, քանի որ այն դարձավ խորհրդային սովետական իշխանությունների կողմից լիովին նվաճված տարածաշրջան։

Բառացիորեն 1921 թվականի սկզբին, Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունները գտնվում էին ծանր վիճակում՝ պատերազմելով Թուրքիայով, կտրուկ նվազած ռազմական ուժերով և համատարած քաղբռնությամբ։ 1920 թվականին Թուրքիայի հետ պատերազմի արդյունքը և Սևրի պայմանագրի չեղարկումը (Լոզանի պայմանագրով) խիստ ազդեցին Հայաստանի արտաքին քաղաքականության վրա, իսկ երկրի ներքին իրավիճակը առավել քան խճճված էր՝ սոցիալական ու տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում։

1921 թվականի փետրվարին տեղի ունեցավ խորհրդային իշխանության հասնելու նոր փուլ՝ սկսվեց հայ-թուրքական հարաբերությունների նոր խզում, երբ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը, գրեթե առանց ռազմական ուժերի, ստիպված էր տեղի տալ Սովետական Ռուսաստանի պահանջներին։ Ռազմական ճնշմամբ Սովետական Ռուսաստանը սկսեց արագ ներխուժել Հայաստան։ 1921 թվականի մարտին հայաստանյան խորհրդային զորքերը ներխուժեցին Երևան, ու հունվարի 27-ին ստորագրվեց դաշնագիր, որով Հայաստանը ընդունեց Սովետական կարգերը։

Նոյեմբերին տեղի ունեցավ Բաքվի Հայկական կոնգրեսը, որտեղ վերջնականապես սահմանվեց Հայաստանի տեղը սովետական Միության կազմի մեջ։ Հայաստանում տեղի ունեցան քաղաքական վերադասավորումներ, երբ անցյալում պետականություն պաշտպանած հրամանատարները, ինչպես Դժառա Բաղդասարյանը, դատապարտվեցին, իսկ Սովետական իշխանությունները հաստատվեցին։

Այդպիսով, 1921 թվականի բանակային ու քաղաքական իրավիճակները ամբողջությամբ վերահսկվում էին Սովետական Ռուսաստանից՝ ավարտելով Հայաստանի առաջին հանրապետության պատմությունը և սկիզբ դնելով խորհրդային կարգերի հաստատմանը։